Một số người có thể nghĩ rằng Kinh tế học là một môn khoa học rất khô khan xuất phát từ các nước phương Tây, trong khi tục ngữ, ca dao Việt Nam lại đậm chất trữ tình và dân dã nên chúng chẳng ăn nhập gì với nhau cả. Trên thực tế, rất nhiều câu tục ngữ anh ca dao Việt Nam lại thể hiện rất mạch lạc và súc tích các khái niệm nòng cốt của kinh tế học.

“Ai về nhắn với nậu (bạn) nguồn, măng le gửi xuống cá chuồn gửi lên” là một câu như vậy.

Ở góc độ thơ văn, như phân tích trong một chương trình văn học nghệ thuật của Đài Phát thanh Bình Định cách đây hơn 20 năm, câu ca dao này thể hiện tình cảm và sự khắng khít giữa miền xuôi và miền ngược. Ở góc độ kinh tế học, câu ca dao này phản ảnh hai khái niệm nòng cốt của các lý thuyết ngoại thương gồm: lợi thế tuyệt đối và lợi thế tương đối (so sánh).

Thứ nhất, lợi thế tuyệt đối, được định nghĩa, là một bên có khả năng tạo ra nhiều sản phầm hơn bên kia với một lượng đầu vào. Dựa vào khái niệm này sẽ thấy, miền núi có lợi thế tuyệt đối  trong việc hái măng và miền xuôi có lợi thế tuyệt đối trong việc bắt cá.

Vào mùa măng le, vừa nghe giọng hát thánh thót đã thấy các o sơn nữ dập dìu trở về với với đầy gùi măng trên vai, trong khi, đến mùa biển gọi thì thuyền anh mai về với cá bạc đầy khoang. Ngược lại, người miền ngược cả ngày mò mẫm dưới suối nhưng cũng chỉ bắt được một vài chú lòng tong, trong khi giữa miền cát trắng bao la tìm đâu ra rau mà hái.

Chợ phiên vùng núi, nơi hàng hóa khắp các vùng miền được trao đổi.

Trên thực tế, các vùng đều có những sản phẩm có thể thay thể nhau cho dù một số sản phầm đặc biệt có thể không có ở mỗi vùng miền (ví dụ trên núi thì không có cá chuồn, trong khi ở biển thì không có măng le). Ở miền ngược vẫn có cá sông, cá suối, trong khi ở miền xuôi vẫn có những loại rau khác.

Khi hai miền xuôi ngược còn cách trở đò giang, chưa thể trao đổi hàng hóa hay giao lưu với, mỗi bên vừa phải dành thời gian hái rau, vừa phải dành thời gian bắt cá nên cuộc sống có phần cơ cực. Khi ngoại thương mở ra, việc đổi măng lấy cá hay cá lấy măng sẽ làm cho bữa ăn của cả hai bên thịnh soạn lên rất nhiều so với cuộc sống chỉ toàn là cá hay măng. Cả hai bên đều tốt lên. Đây chính là bản chất của việc trao đổi nói chung, trao đổi ngoại thương nói riêng.

Điều gì sẽ xảy ra nếu nàng ở miền ngược trong vùng đất trù phú rất nhiều măng với một cái hồ rất nhiều cá, trong khi rủi thay chàng lại ở một nơi khỉ ho cò gáy ở miền xuôi, biển động quanh năm, cả rau và cá chẳng kiếm được là bao? Phải chăng việc trao đổi giữa hai miền sẽ không thể xảy ra vì miền ngược của nàng cái gì cũng có sẵn hơn miền xuôi của chàng?

Trên thực tế, trao đổi vẫn xảy ra và làm cho hai bên khấm khá hơn. Lợi thế so sánh mà nó được hiểu là một vùng nào đó có chi phí sản xuất (chính xác là chi phí sản xuất biên hay chi phí cơ hội) thấp hơn so với vùng khác, giải thích điều này..

Ví dụ, ở miền ngược, một ngày công lao động của nàng sẽ hái được hoặc là 8 bó rau hoặc 4 con cá, trong khi một ngày của chàng chỉ bắt được 4 con cá hoặc hái được 2 bó rau. Lúc này, tỷ lệ cá rau của người miền ngược là 1:2 (4:8) và tỷ lệ cá, rau của người miền xuôi là 2:1 (4:2).

Rõ ràng người miền ngược có lợi thế tuyệt đối so với người miền xuôi cả về hái rau và bắt cá. Tuy nhiên, với hai tỷ lệ nêu trên, người miền xuôi có lợi thế tương đối trong việc bắt cá và người miền ngược có lợi thế tương đối trong việc hái rau.

Giả sử không có trao đổi giữa hai miền nên mỗi nơi phải dành một nửa thời gian cho việc hái rau và một nửa thời gian cho việc bắt cá thì người miền xuôi có được 2 cá và 1 rau, trong khi người miền ngược có 2 cá và 4 rau. Tổng cộng hai miền sẽ có 4 cá và 5 rau.

Khi có trao đổi giữa hai miền, nếu người miền xuôi chỉ tập trung đánh cá và người miền ngược chỉ tập trung hái rau thì tổng cộng hai bên sẽ có 4 cá và 8 rau. Như vậy, cả hai bên sẽ khấm khá hơn với một sự trao đổi công bằng nào đó và giả định là không có chi phí nào phát sinh trong quá trình trao đổi.

Tóm lại, một câu ca dao đậm chất trữ tình “Ai về nhắn với nậu (bạn) nguồn, măng le gửi xuống cá chuồn gửi lên” đã thể hiện rất rõ hai khái niệm căn bản của kinh tế học: Lợi thế tuyệt đối và lợi thế tương đối.

___________________________________________________________________________

Tác giả: Huỳnh Thế Du – Tác giả Huỳnh Thế Du hiện đang làm nghiên cứu sinh tiến sỹ chuyên ngành Kinh tế học đô thị và chính sách công tại đại học Harvard.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>