Cách đây hơn hai thế kỷ, Adam Smith, người được cho là cha đẻ của kinh tế học hiện đại đã cho ra đời tác phẩm “Sự giàu có của các quốc gia” (the Wealth of Nations) với các lập luận cơ bản về thị trường và cơ chế thị trường. Trong năm 2012, Daron Acemoglu (giáo sư kinh tế học Đại học MIT) và James A. Robinson (giáo sư quản lý nhà nước, Đại học Havard) đã cho ra đời tác phẩm “Tại sao các quốc gia thất bại” (Why Nations Fail) – tác phẩm được nhận định là nó có thể giúp tác giả đoạt giải Nobel Kinh tế trong tương lai.

Trong tác phẩm này, hai tác giả đã có những phân tích rất lý thú về cấu trúc các thể chế kinh tế và chính trị của các nước trên thế giới, nền tảng cho sự thịnh vượng hoặc nghèo khó. Các loại hình thể chế được hai tác giả phân tích như sau.

Thể chế kinh tế bao gồm (inclusive economic institutions) là thể chế, ví dụ như Hoa Kỳ hay Hàn Quốc, mà ở đó mà ở đó cho phép và khuyến khích sự tham gia đông đảo của người dân trong các hoạt động kinh tế mà chúng làm cho tài năng và kỹ năng của mỗi người được sử dụng tốt nhất và cho phép mọi người được lựa chọn điều mình mong muốn.

Thể chế kinh tế này được đặc trưng bởi sự bảo đảm quyền tài sản cá nhân, một hệ thống pháp luật không thiên vị, và sự cung cấp các dịch vụ công cộng bình đẳng để mọi người có thể trao đổi và hợp đồng với nhau, nó cũng cho phép sự tham gia của các hoạt động kinh doanh mới và cho phép người dân lựa chọn nghề nghiệp của mình.

Thể chế kinh tế tước đoạt (extractive economic institutions) là thể chế không có được các đặc trưng nêu trên mà ở đó chúng được thiết kế để tước đoạt hay khai thác thu nhập hay của cải của nhóm này để phục vụ cho một nhóm khác. Nói một cách đơn giản là thu nhập hay của cải của số đông người dân được khai thác để phục vụ cho một nhóm nhỏ những người cầm quyền và một số ít đối tượng liên quan. Một số nước Trung Đông trước cuộc cách mạng Hoa Nhài cũng như nhiều nước khác có những đặc trưng loại hình thể chế kinh tế này.

Thể chế chính trị bao gồm (inclusive political institutions) là thể chế hội đủ hai điều kiện gồm: một mức độ tập trung cần thiết và đa nguyên. Khi một trong hai điều kiện không được thỏa mãn thì thể chế như vậy gọi là thể chế chính trị khai thác hay tước đoạt (extractive political institutions).

Có sự liên hệ chặt chẽ giữa các thể chế kinh tế và thể chế chính trị. Thể chế chính trị tước đoạt tập trung quyền lực trong tay một số ít tầng lớp tinh hoa và có ít các giới hạn trong thực thi quyền lực. Các thể chế kinh tế tước đoạt khi đó được thiết kết để tước đoạt các nguồn lực từ phần còn lại của xã hội để phục vụ cho những đối tượng đang nắm quyền.

Do vậy thể chế kinh tế tước đoạt một cách tự nhiên gắn liền với thể chế chính trị tước đoạt. Thực ra, thể chế kinh tế tước đoạt phải dựa vào thể chế chính trị tước đoạt để tồn tại. Những nhóm đặc lợi kinh tế sử dụng nguồn lực một cách vô tội vạ mà không quan tâm đến hiệu quả chung cho toàn xa hội.

Các chính sách được đưa ra mục đích duy nhất là để bảo vệ lợi ích của các nhóm này, và chúng triệt tiêu sự sáng tạo. Trong thể chế dạng này, giới cầm quyền rất sợ cái mới, rất sợ sự phá hủy sáng tạo, điều mạng lại lợi ích cho toàn xã hội nhưng đe dọa quyền lực của giới cầm quyền và những người đang được hưởng lợi từ cấu trúc thế chế đó.

Điều này trên thực tế đã xảy ra ở Anh, thời kỳ trước cuộc cách mạng công nghiệp khi mà hoàng gia và những người liên quan đã tìm mọi cách để bảo vệ lợi ích của mình và cấm đoán các ý tưởng sáng tạo.

Thể chế kinh tế bao gồm, ngược lại, được hình thành trên các nền tảng mà chúng được tạo ra bởi thể chế chính trị bao gồm và chúng làm cho quyền lực được phân bố trên một diện rộng các tầng lớp xã hội và giới hạn việc thực thi quyền lực độc đoán.

Những thể chế chính trị như vậy cũng cản trở việc thâu tóm quyền lực hay phá hủy các nền móng của các thể chế kinh tế bao gồm. Những người đang kiểm soát quyền lực chính trị không thể sử dụng chúng một cách dễ dàng để thiết lập các thể chế kinh tế tước đoạt có lợi cho chính họ.

Thể chế kinh tế bao gồm tạo ra việc phân bổ các nguồn lực công bằng hơn và giúp cho cấu trúc thể chế chính trị bao gồm bền vững hơn.

Sự kết hợp của giữa thể chế kinh tế bao gồm và thể chế chính trị tước đoạt hay ngược lại là không bền vững. Các thể chế kinh tế tước đoạt sẽ không thể tồn tại dài lâu trong một thể chế chính trị bao gồm. Tương tự, thể chế kinh tế bao gồm sẽ không hỗ trợ và không được hỗ trợ bởi thể chế chính trị tước đoạt.

Trong tình huống này, hoặc là các thể chế kinh tế bao gồm dần được chuyển hóa và thay thể bởi các thể chế kinh tế tước đoạt, hoặc ngược lại, sự năng động của các hoạt động kinh tế sẽ làm mất ổn định các thể chế chính trị tước đoạt và dần chuyển biến thành các thể chế chính trị bao gồm với sự tham gia đông đảo của các tầng lớp trong xã hội.

Huỳnh Thế Du

3 Comments

  1. Anh Du nghĩ như thế nào về ý kiến của Bill Gates đến Acemoglu va Robinson trong cai blog cua ông ấy ạ? http://www.thegatesnotes.com/Books/Personal/Why-Nations-Fail

  2. Dạ vâng em đồng ý với anh ạ. Anh cũng đã xem review của Fukuyama chưa ạ? http://blogs.the-american-interest.com/fukuyama/2012/03/26/acemoglu-and-robinson-on-why-nations-fail/ Và reply của hai ông authors: http://whynationsfail.com/blog/2012/4/30/response-to-fukuyamas-review.html cũng khá interesting.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>